فضیلت شب نیمه شعبان

نیمه شعبان در اذهان شیعیان و محبّان اهل بیت علیهم السلام به عنوان روز میلاد نجات بخش موعود معنا و مفهوم می‌یابد. روز میلاد بزرگ مردی که انسانیت، ظهور او را به انتظار نشسته است و عدالت برای پای بوسی قدمش لحظه شماری می‌کند. نیمه شعبان شرافتش را وام دار مولود خجسته ای است که در این روز، زمین را با گام‌های خویش متبرّک ساخته است، ولی همه عظمت آن در این مطلب خلاصه نمی شود و در تقویم عبادی اهل ایمان نیز از جایگاه و مرتبه والایی برخوردار است.
در روایاتی که از طریق شیعه و اهل سنّت نقل شده، فضیلت‌های بسیاری برای عبادت و راز و نیاز در شب و روز خجسته نیمه شعبان شمرده اند. با توجه به اهمیّت فراوانی که در روایات به شب نیمه شعبان داده شده است و حتّی آن را هم پایه شب قدر شمرده اند، برخی از روایت‌هایی را که در بیان مقام و منزلت این شب روحانی وارد شده است، بررسی می‌کنیم.

۱. نیمه شعبان در روایات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

از پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله روایت‌های بسیاری در این زمینه نقل شده که یکی از آنها به این شرح است:
شب نیمه شعبان در خواب بودم که جبرئیل به بالین من آمد و گفت: ای محمد! چگونه در این شب خوابیده ای؟ پرسیدم: ای جبرئیل! مگر امشب چه شبی است؟ گفت: شب نیمه شعبان است. برخیز ای محمّد! پس مرا از جایم بلند کرد و به سوی بقیع برد. در آن حال گفت: سرت را بلند کن! امشب درهای آسمان گشوده می‌شوند، درهای رحمت باز می‌گردند و همه درهای خشنودی، آمرزش، بخشش، بازگشت، روزی، نیکی و بخشایش نیز گشوده می‌شوند. خداوند در این شب، به تعداد موها و پشم‌های چارپایان [بندگانش را از آتش دوزخ] آزاد می‌کند. امشب خداوند زمان‌های مرگ را ثبت و
روزی‌های یک سال را تقسیم می‌کند و همه آنچه را در طول سال رخ می‌دهد، نازل می‌سازد. ای محمد! هر کس امشب را با منزّه داشتن خداوند (تسبیح)، ذکر یگانگی او (تهلیل)، یاد بزرگی او (تکبیر)، راز و نیاز با او (دعا)، نماز، خواندن قرآن، نمازهای مستحب (تطوع) و آمرزش خواهی (استغفار) صبح کند، بهشت جایگاه او خواهد بود و خداوند همه آنچه را پیش از این انجام داده است و یا پس از این انجام می‌دهد، خواهد بخشید…. [۱]
یکی از همسران پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، حالت‌های ایشان را در شب نیمه شعبان چنین بیان می‌کند:
در یکی از شب‌ها که پیامبر خدا نزد من بود، ناگهان متوجه شدم ایشان بستر خود را ترک کرده است. غیرت خاص زنانه به سراغ من آمد و به گمان اینکه حضرت نزد یکی دیگر از همسران خود رفته است، به جست وجوی ایشان پرداختم، ولی ناگاه دیدم که حضرتش مانند جامه ای که بر زمین افتاده باشد، به سجده رفته است و چنین راز و نیاز می‌کند:
أَصبَحتُ إِلَیک فَقیرا خائِفا مُستَجِیرا فَلا تُبَدِّل اسمی وَ لاتُغَیِّر جِسمی وَ لاتَجهَد بَلائی وَ اغفِرلی.
به سوی تو آمدم در حالی که تهی دست، ترسان و پناه جویم. پس نام مرا برمگردان؛ جسم مرا تغییر مده؛ گرفتاری‌ام را افزون مساز و از من درگذر.
آن گاه سر خود را بلند کرد و بار دیگر به سجده رفت و در آن حال شنیدم که می‌فرمود:
سَجَدَ لَکَ سَوادی وَ خِیالی وَ آمَنَ بِکَ فُؤادی هذِهِ یَدایَ بِما جَنَیتُ عَلی نَفسی یا عَظیمُ تُرجی لِکُلِّ عَظیمٍ إِغفِرلی ذَنبِی العَظیمَ فَإِنَّهُ لایَغْفِرُ العَظیمَ إِلاّ العَظیمُ.
سراپای وجودم برای تو سجده کرده و قلبم به تو ایمان آورده است. این دو دست من است با همه جنایتی که بر خود روا داشته ام. پس ای بزرگی که
برای هر کار بزرگی، امیدها به سوی تو است! از گناهان بزرگ من درگذر؛ زیرا از گناهان بزرگ درنمی گذرد، مگر پروردگار بزرگ.
پس از ادای این کلمات، سر خود را بلند کرد و برای سومین بار به سجده رفت و این جمله‌ها را بر زبان جاری ساخت:
أَعُوذُ بِرِضاکَ مِن سَخَطِکَ وَ أَعوذُ بِمُعافاتِکَ مِن عُقُوبَتِکَ وَ أَعُوذُ بِکَ مِنکَ أَنتَ کَما أَثْنَیْتَ عَلی نَفسِکَ وَ فَوقَ ما یَقوُلُ القائِلونَ.
از خشم تو به خشنودی ات پناه می‌برم. از کیفر تو به بخشش تو پناهنده می‌شوم و از تو به سوی خودت پناه می‌جویم. تو همان گونه ای که خود توصیف کرده ای و بالاتر از آنی که گویندگان می‌گویند.
لحظاتی دیگر سر از سجده برداشت و دوباره به سجده رفت، در حالی که می‌فرمود:
أَلّلهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِنُورِ وَجهِکَ الَّذی أَشرَقَتْ لَهُ السَّمواتُ وَ الأرضُ وَ قَشَّعَت بِهِ الظُّلُماتُ وَ صَلُحَ بِهِ أَمرُ الأوَّلینَ وَ الأخِرینَ أَن یَحِلَّ عَلیَّ غَضَبُکَ أَو یُنَزِّلَ عَلَیَّ سَخَطُکَ أَعُوذُ بِکَ مِن زَوال نِعمَتِکَ وَ فَجأهِ نِقمَتِکَ وَ تَحویلِ عافِیَتِکَ وَ جَمیعِ سَخَطِکَ، لَکَ العُتبی فیما استَطَعتُ وَ لاحَولَ وَ لاقُوَّهَ إلاّ بِکَ.
خدایا به نور وجه تو که آسمان‌ها و زمین از آن روشن شده، تاریکی‌ها با آن از بین رفته و کار پیشینیان و آیندگان با آن اصلاح شده است، پناه می‌برم از اینکه به خشم تو گرفتار شوم یا دشمنی تو بر من نازل شود. پناه می‌برم به تو از زوال نعمتت، نزول ناگهانی عذابت، دگرگونی سلامت بخشی ات و همه آنچه خشم تو را در پی دارد. خشنودی نسبت به آنچه من در توان دارم، از آن توست و هیچ حرکت و نیرویی نیست، مگر به سبب تو.
چون این حال را از پیامبر دیدم، او را رها کردم و شتابان به طرف خانه حرکت کردم. نفس نفس زنان به خانه رسیدم. وقتی پیامبر به خانه برگشت و حال مرا دید، گفت: «چه شده است که این چنین به نفس نفس افتاده ای؟ » گفتم: «ای رسول خدا من به دنبال شما آمده بودم. » پس فرمود:
آیا می‌دانی امشب چه شبی است؟ امشب، شب نیمه شعبان است. در این شب اعمال ثبت می‌شوند؛ روزی‌ها قسمت می‌شوند؛ زمان‌های مرگ نوشته می‌شوند و خداوند تعالی همه را می‌بخشد، مگر آن که به خدا شرک ورزیده یا به قمار نشسته یا قطع رحم کرده یا بر خوردن شراب مداومت داشته یا بر انجام گناه اصرار ورزیده است…. [۲]
در بسیاری از روایات تصریح شده است که تعیین زمان مرگ مردمان و تقسیم روزی آنها در شب قدر و در ماه مبارک رمضان صورت می‌گیرد. با این حال، چرا در دو روایت، از شب نیمه شعبان به عنوان زمان تقدیر این امور یاد شده است؟
سیّد بن طاووس (م ۶۶۴ ه. ق) در پاسخ این پرسش می‌گوید:
شاید مراد روایات این باشد که تعیین زمان مرگ و تقسیم روزی، به صورتی که احتمال محو و اثبات آن وجود دارد، در شب نیمه شعبان صورت می‌گیرد، ولی تعیین حتمی زمان مرگ یا تقسیم حتمی روزی ها، در شب قدر انجام می‌شود. شاید مراد آنها این باشد که در شب نیمه شعبان، این امور در لوح محفوظ تعیین و تقسیم می‌شوند، ولی تعیین و تقسیم آنها در میان بندگان در شب قدر واقع می‌شود. این احتمال هم وجود دارد که تعیین و تقسیم امور یاد شده در شب قدر و شب نیمه شعبان صورت گیرد؛ به این معنا که در شب نیمه شعبان، وعده به تعیین و تقسیم امور مزبور در شب قدر داده می‌شود. به بیان دیگر، اموری که در شب قدر تعیین و تقسیم می‌گردند، در شب نیمه شعبان به آنها وعده داده می‌شود. همچنان که اگر پادشاهی در شب نیمه شعبان، به شخصی وعده دهد که در شب قدر، مالی را به او می‌بخشد، در مورد هر دو شب، این تعبیر صحیح خواهد بود که بگوییم مال در آن شب بخشیده شده است. [۳]

۲. نیمه شعبان در روایات امامان معصومین علیهم السلام

کمیل بن زیاد، از یاران امام علی علیه السلام، درباره فضیلت شب نیمه شعبان، از آن حضرت چنین روایت می‌کند:
در مسجد بصره نزد مولایم امیر مؤمنان نشسته بودم و گروهی از یاران آن حضرت نیز حضور داشتند. در این میان، یکی از ایشان پرسید: معنای این سخن خداوند که: «فیها یُفرَقُ کُلُّ أَمرٍ حَکیمٍ؛ در آن شب هر امری با حکمت، معین و ممتاز می‌گردد»، [۴] چیست؟ حضرت فرمود: قسم به کسی که جان علی در دست اوست، همه امور نیک و بدی که بر بندگان جاری می‌شود، از شب نیمه شعبان تا پایان سال، در این شب تقسیم می‌شود. هیچ بنده ای نیست که این شب را احیا دارد و در آن دعای خضر بخواند، مگر آنکه دعای او اجابت شود. پس از آنکه امام از ما جدا شد، شبانه به خانه اش رفتم. امام پرسید: چه شده است ای کمیل؟ گفتم: ای امیرمؤمنان آمده‌ام تا دعای خضر را به من بیاموزی. فرمود: بنشین ای کمیل! هنگامی که این دعا را حفظ کردی، خدا را در هر شب جمعه یا در هر ماه یک شب یا یک بار در سال یا دست کم یک بار در طول عمرت، با آن بخوان؛ چون خدا تو را یاری و کفایت می‌کند و تو را روزی می‌دهد و از آمرزش او برخوردار می‌شوی. ای کمیل! به خاطر زمان طولانی که تو با ما همراه بوده ای، بر ما لازم است که درخواست تو را به بهترین شکل پاسخ دهیم و آن گاه دعا را چنین انشا
فرمود…. [۵]
این دعا، همان دعایی است که امروزه آن را با نام «دعای کمیل» می‌شناسیم.
در روایت دیگری که از اهل بیت علیهم السلام نقل شده، در فضیلت شب نیمه شعبان چنین آمده است:
کانَ علیُّ ابنُ أَبی طالبٍ علیه السلام یَقُولُ: یُعْجِبُنی أَنْ یَفْرُغَ الرَّجُلُ نَفْسَهُ فِی السَّنَهِ أَربَعَ لَیالٍ: لَیْلَهَ الفِطْرِ، وَ لَیْلَهَ الأَضحی، وَ لَیلَهَ النِّصفِ مِنْ شَعبانِ و أَوَّلَ لَیْلَهٍ مِنْ رَجَبٍ. [۶]
علی بن ابی طالب علیه السلام می‌فرمود: در شگفتم از کسی که چهار شب از سال را به بیهودگی بگذراند: شب عید فطر، شب عید قربان، شب نیمه شعبان و اولین شب از ماه رجب….
از امام صادق علیه السلام نیز روایت شده است که پدر بزرگوارشان در پاسخ کسی که از فضیلت شب نیمه شعبان از ایشان پرسیده بود، فرمود:
هِیَ أَفْضَلُ لَیلَهٍ بَعدَ لَیلَهِ القَدرِ، فیِها یَمَنحُ اللّهُ تَعالی العِبادَ فَضْلَهُ وَ یَغْفِرُ لَهُمْ بِمَنِّهِ فَاجْتَهِدُوا فِی الْقُربَهِ إِلَی اللّهِ فِیها فإِنّها لَیلهٌ آلَی اللّهُ تَعالی عَلی نَفْسِهِ أنْ لایَرِدَّ سائلاً لَهُ فیِها، ما لَمْ یَسألْ مَعصِیَهً و إِنّها اللَّیلهُ الَّتی جَعَلَها اللّهُ لَنا أَهْلَ البَیتِ بِإِزاءِ ما جَعَلَ لَیلَهَ القَدرِ لِنَبِیِّنا صلی الله علیه و آله فَاجْتَهِدُوا فِی الدُّعاءِ وَ الثَناءِ عَلَی اللّهِ تَعالی عَزَّ وَ جَلَّ، فَإنَّهُ مَن سَبَّحَ اللّهَ تَعالی فیِها مِائَهَ مَرَّه وَ حَمَدَهُ مِائَهَ مَرَّه وَ کَبَّرَهُ مِائَهَ مَرَّه غَفَرَ اللّهُ تَعالی لَهُ ما سَلَفَ مِن مَعاصِیهِ وَ قَضی لَهُ حَوائِجَ الدُّنیا وَ الآخِرَهِ ما الَتمَسَهُ مِنهُ، وَ ما عَلِمَ حاجَتَهُ إِلیه وَ إِن لَمْ یَلْتَمِسْه مِنهُ کَرَماً مِنهُ تَعالی وَ تَفَضُّلاً عَلی عِبادِهِ. [۷]
این شب، برترین شب‌ها بعد از شب قدر است. خداوند در این شب، فضلش را بر بندگان جاری می‌سازد و از منّت خویش، گناهان آنان را می‌بخشد. پس تلاش کنید که در این شب به خدا نزدیک شوید. همانا این شب، شبی است که خداوند به وجود خود سوگند یاد کرده است که در آن، درخواست کننده ای را تا زمانی که درخواست گناه نداشته باشد، از درگاه خود نراند. این شب، شبی است که خداوند آن را برای ما خاندان قرار داده است، چنان که شب قدر را برای پیامبر ما قرار داده است. پس بر دعا و ثنای بر خداوند تعالی بکوشید؛ چون هر کس در این شب خداوند را صدمرتبه تسبیح گوید، صد مرتبه حمدش را بر زبان جاری سازد، صد مرتبه زبان به تکبیرش گشاید و صد مرتبه ذکر یگانگی (لا اله الا اللّه) او را به زبان آورد، خداوند از سر فضل و احسانی که بر بندگانش دارد، همه گناهانی را که او انجام داده است، بیامرزد و درخواست‌های دنیوی و اخروی او را برآورده سازد، چه درخواست‌هایی که بر خداوند اظهار کرده و چه درخواست‌هایی که اظهار نکرده و خداوند با علم خود بر آنها آگاه است….
آنچه ذکر شد، بخشی از روایات فراوانی است که در فضیلت شب و روز نیمه شعبان وارد شده است. [۸] باید دانست شرافت این شب خجسته، افزون بر آنچه بیان شد، به اعتبار مولود مبارکی است که در این شب قدم به عرصه خاک نهاده است. وجود مقدسی که سال‌ها پیش از تولدش، مژده میلاد او را به مسلمانان داده بودند. شاید همه عظمت این شب و تکریم و بزرگداشتی که در سخنان معصومان علیهم السلام از آن شده است، به دلیل وجود همین مولود مبارک باشد، چنان که بزرگانی چون سیّد بن طاووس به این موضوع اشاره کرده و بر همگان لازم دانسته اند در این شب، خدای خویش را به سبب منّت بزرگی که با میلاد امام عصر علیه السلام بر آنها نهاده است، سپاس گویند و تا آنجا که توان دارند، شکر این نعمت الهی را به جای آورند. [۹]
در یکی از دعاهایی که در شب نیمه شعبان وارد شده است، چنین می‌خوانیم:
أَللّهُمَّ بِحَقِّ لَیلَتِنا هذِهِ وَ مَولُودِها وَ حُجَّتِکَ وَ مَوعُودِها الَّتی قَرَنتَ إِلی فَضلِها فَضلاً فَتَمَّتْ کَلِمَتُکَ صِدقا وَ عَدلاً لامُبَدِلَّ لِکَلَماتِکَ…. [۱۰]
بار خدایا! تو را می‌خوانیم به حق این شب و مولود آن و به حق حجّتت و موعود این شب که فضیلتی دیگر بر فضیلت آن افزودی و سخن تو از روی راستی و عدالت به حدّ کمال رسیده و هیچ کس را یارای تبدیل و تغییر سخنان تو نیست.
بر اساس روایت‌های بسیاری که شیعه و اهل سنّت آنها را نقل کرده اند، میلاد خجسته امام عصر علیه السلام در شب نیمه شعبان سال ۲۵۵ ه. ق رخ داده و بر فضیلت این شب مبارک افزوده است. [۱۱]

برگرفته از کتاب: معرفت امام زمان علیه السلام و تکلیف منتظران / ابراهیم شفیعی سروستانی


[۱]: علی بن موسی بن طاووس، إقبال الأعمال، ص ۲۱۲؛ بحارالأنوار، ج ۹۸، ص ۴۱۳.
[۲]: إقبال الأعمال، صص ۲۱۶ و ۲۱۷.
[۳]: إقبال الأعمال، ص ۲۱۴.
[۴]: سوره دخان ۴۴، آیه ۴. بیشتر مفسران، آیه یاد شده را ناظر به شب قدر دانسته اند. (ر. ک: المیزان فی تفسیر القرآن، ج ۱۸، ص ۱۳۰. )
[۵]: إقبال الأعمال، ص ۲۲۰.
[۶]: بحارالأنوار، ج ۹۴، ص ۸۷، ح ۱۲.
[۷]: إقبال الأعمال، ص ۲۰۹؛ بحارالأنوار، ج ۹۴، ص۸۵ ح ۵؛ کمال الدین و تمام النعمه، ج ۲، ص ۴۲۴، ح۱.
[۸]: برای مطالعه بیشتر در این زمینه ر. ک: إقبال الأعمال، صص ۲۰۷ ۲۳۷؛ بحارالأنوار، ج ۹۴، ۸۵، ۵.
[۹]: إقبال الاعمال، ص ۲۱۸.
[۱۰]: إقبال الأعمال، ص ۲۱۹.
[۱۱]: ر. ک: الکافی، ج ۱، ص ۵۱۴؛ کمال الدین و تمام النعمه، ج ۲، ص ۴۳۲؛ عبداللّه بن محمد شبراوی، الإتّحاف بحبّ الأشراف، مصر، المطبعه الأدبیه، ۱۳۱۶ ه. ق، ص ۱۷۹؛ الفصول المهمّه فی معرفه أحوال الأئمّه علیهم السلام، ص ۳۱۰.

ارسال یک پاسخ

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید