طرح مهدویت در قرآن

طرح مهدویت در قرآن

مهدویت از جمله اصول مسلم مذهب شیعه می¬باشد. مهدویت یعنی اعتقاد به تولد، غیبت، و ظهور دوازدهمین امام معصوم، از سلال? پاک پیامبر، و اولاد علی و فاطمه (سلام الله علیهما) که پس از شهادت امام حسن عسگری (علیه سلام) در سن پنج سالگی، امامت اختصاص به وی می¬یابد و چون نام مبارکش مهدی است، لذا آئین معتقدات به غیبت و ظهورش همانا مهدویت است. سنت پنهان زیستی که از زمان ائمه سامرا شروع شده بود، در قالب غیبت صغری به سال ۲۶۰ هجری قمری برای حضرتش آغاز شده و تا سال ۳۲۹ هجری قمری که آغاز غیبت کبری است ادامه می¬یابد. در غیبت صغری امام مهدی علیه السلام، توسط نواب اربعه که پاکانی بی¬نظیر بودند، با مردم در ارتباط بودند و به مسائل ایشان پاسخ می¬گفته¬اند. و در غیبت کبری که زمان پنهان زیستی طولانی حضرت حجت است و تاکنون بیش از هزار و چندی سال به درازا کشیده بسیار کسان به خدمت حضرت رسیده و مشرف به ملاقات وی شده¬اند.

ریشه¬های قرآنی مهدویت

قرآن کتاب پرشکوه خداوند است. کتابی است که نه کتابهای آسمانی پیشین آن را خدشه¬دار و باطل می-سازد و نه واقعیتهای آینده (۱)، بیانگر هر چیزی است (۲) و هیچ¬ تر و خشکی نیست، مگر این که در (این) کتاب روشن و روشنگر آمده (۳) است. در این کتاب از هیچ چیز فروگذار نشده (۴). آخرین پیام آسمان به زمین و زمان است، همان گونه که اسلام، آخرین دین آسمانی و آخرین برنام? زندگی است. این همان قرآنی است که از چیرگی «روم» بر «ایران» و از برپایی دولت غاصب و پوشالی یهود بر اساس سازش با قدرتهای مسلط روزگار خبر میدهد (۵). آیا فکر می¬کنید چنین کتابی از ظهور اصلاح¬گر بزرگ تاریخ انسانیت و بنیاد حکومت جهان¬گستر و عادلان? او خبر نمی¬دهد و در مورد آن ساکت است؟ هرگز چنین نیست … قرآن از امام مهدی علیه السلام و برپایی حکومت مهر و عدل او، در موارد متعدد و آیات بسیاری سخن گفته است و از این حقیقت بزرگ خبر داده است. و این آیات بر شخصیت گرانمای? آن حضرت و ظهور او تاویل گردیده است. همان گونه که امامان نور- علیه السلام- که قرآن در خان? آنان فرود آمده است، بدین واقعیت تصریح کرده¬اند و می¬دانیم که صاحبان معصوم و مطهرراستگوی خانه، یعنی اهل بیت پیامبر، به آنچه در خانه است، داناتر و آگاه¬ترند.
انسان طبعاً موجودی است جامعه¬گرا، عدالت جو، و قانون طلب، با چنین ویژگی¬های فطری، هیچ فردی از روزی که شناسای خود گشته، نتوانسته آزردگی خود را از عدم اجرای مساوات و نقصان عدالت اجتماعی که زاییده حکومت¬های مستبدانه هر زمان است در خود پنهان داشته و به نحوی از انحاء آن را ابراز نکرده باشد. ابراز این آزردگی¬ها از دیرباز موجب جنگ¬های خون¬ریز و دهشتناک میان مردم و حکومت¬های گوناگون گردیده است. چنین جنگ¬های نابرابر که غالباً نیز با شکست و سرکوب مردم همراه بوده در کشاکش خود، طبع تکامل¬جوی انسان را به سوی آرزوی ایجاد یکحکومت الهی سوق داده است که در راستای آن حکومت، از بی¬عدالتی و حق کشی خبری نباشد و مسندنشین آن حکومت فرد مستبدی نباشد که برای استقرار حکومتش، از جان و مال مردم پله و پل فراهم آورد. پیروان ادیان الهی و مذاهب آسمانی در هر دوره و زمانی با تکیه بر مژد? کتب مقدس و اخبار پیشوایان دین خود، منتظر طلیع? این افق نورانی و بامداد روحانی بوده-اند. و در این میان اعتقاد مسلمانان به مسأل? غیبت و ظهور موعود بنابر اصل استوار بیان معصومین این مذهب، که مطابق آن شکل جزئیات مساله موعود نیز روشن می¬شود درخشش و وضوحی دیگر دارد، آن گونه که حتی به وقایع هنگام ظهور، بعد از ظهور و مشخصات یاران و اصحابی که موعود را در این امر الهی یاری می¬دهند اشارات آشکار و بی¬شمار شده است، آن گونه که با تکیه بر این راستا می¬توان به سهولت گفت مساله مهدویت از بدو تاریخ اسلام، حضورش، حضوری سیال و قدرتمند و در ذهن و قلب مسلمین بوده و می¬باشد و این موضوع را بی هیچ ابهام، عنصری محوری و امری جوهری، در اعتقادات مسلمانان از ابتدا تا اینک باید دانست.
اکنون به چند نمونه از نویدها و بشارتهای کتاب خداوند دربار? منجی عالم بشریت اشاره می¬شود.
قرآن در نویدی می¬فرماید:
«و نرید ان نمن علی الذین استضعفوا فی الارض و نجعلهم ائمه و نجعلهم الوارثین». یعنی: و ما اراده کردیم به کسانی که در روی زمین تضعیف شده¬اند نعمتی گران ارزانی داریم و آنان را پیشوایان (راستین) و وارثان گردانیم. امیرمؤمنان علیه السلام در تاویل این آیه شریفه می¬فرماید: «دنیا پس از چموشی و سرکشی، بسان شتری که از دادن شیر به دوشنده¬اش خود داری می¬کند و آن را برای بچه¬اش نگه داری می¬کند، به ما روی خواهد آورد.» (۶)
سپس به تلاوت این آیه شریفه پرداخت که:
«و نرید ان نمن علی الذین استضعفوا فی الارض و نجعلهم ائمه و نجعلهم الوارثین …».
«ابن ابی الحدید» در این مورد می¬نویسد: بزرگان دینی و همفکران ما بر این واقعیت تصریح می¬کنند که این بیان امیرمؤمنان علیه السلام، نوید از آمدن امام و پیشوای بزرگی است که فرمانروای زمین و زمان می¬گردد و همه کشورها در قلمرو قدرت او قرار می¬گیرند … . (۷)
آری سخن امیرمؤمنان علیه السلام بیانگر آن است که دنیا، پس از سختی و بیداد بسیار نسبت به خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله، سرانجام به سوی آنان روی خواهد آورد. آنان بر کران تا کران گیتی حاکم و بر دشمنان کینه¬توز خویش پیروز می¬گردند. انبوه مشکلاتی که بسان سنگ¬ها و صخره¬ها سر راه نهضت آسمانی عدالت خواهانه و مقدس آنان قرار دارد همگی رام و کنار می¬روند و دنیا پس از سختی و بدرفتاری با آنان، برایشان آسان و پس از تلخی و مرارتش شیرین و پس از سرکشی¬اش خاضع و پس از گردن فرازیش مطیع آنان می¬گردد، و نیز از امیرمؤمنان علیه اسلام آورده¬اند که فرمود:«مستضعفان یاد شده در قرآن کریم که خداوند اراده فرموده است آنان را پیشوای مردم روی زمین قرار دهد، ما خاندان پیامبریم. خداوند سرانجام «مهدی»‌این خانواده را برمی¬انگیزد و به وسیل? او، آنان را به اوج شکوه و عزت و اقتدار می¬رساند و دشمنانشان را به سختی به ذلت می¬کشد.» (۸)
اما معنای نهان این آی? شریفه غیر از معنای ظاهری و روشن آن است. آن معنا این است که: مقصود از تضعیف شدگان در آی? شریفه، خاندان پیامبرند. مردم آنان را تضعیف نموده و بر آنان ستم کرده و آنان را به قتل رسانده و سخت¬ترین بیدادگری را در مورد آنان روا داشته¬اند.
پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله در تبیین این مطلب فرموده¬اند:
«انتم المستضعفون بعدی» (۹). یعنی: شما تضعیف¬شدگان پس از من هستید.
و این واقعیت تاریخی که پیامبر از آن خبر داد، هیچ نیازی به اثبات ندارد. تاریخ اسلامی و روند آن به صراحت و با رساترین صدای خویش گواهی می¬کند که عده¬ای از همان روز رحلت پیامبر، خاندان مطهر او را با کمال تاسف مورد هجوم قرار دادند و آنان را به سختی تضعیف کردند.
در جای دیگر خداوند در قرآن کریم این گونه از آن حضرت نوید می¬دهد:
«وعدالله الذین آمنوا منکم و عملوا الصالحات لیستخلفنهم فی الارض کما استخلف الذین من قبلهم و لیمکنن لهم دینهم الذی ارتضی لهم و لیبدلنهم من بعد خوفهم امناً یعبد و نفی لایشرکون بی شیئاً و من کفر بعد ذلک فاولئک هم الفاسقون» (۱۰).
یعنی: خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده¬اند وعده داده است که آنان را در روی زمین جانشین دیگران سازد، همان گونه که مردمی را که پیش از آنان بودند جانشین دیگران کرد و دینشان را- که خود برایشان پسندیده است- استوار سازد و وحشتشان را به امنیت تبدیل کند، تا تنها مرا بپرستند و چیزی را با من شریک نگیرند. و آنان که از آن پس، راه کفر و ناسپاسی در پیش گیرند، نافرمانند.
این آیه شریفه نیز از جمله آیاتی است که بر حضرت مهدی (عج) اشاره دارد.
معنای آشکار و ظاهر آیه این است که: خداوند و آفریدگار توانای هستی به مؤمنان و شایسته کرداران این امت وعده داده است که آنان را جانشین دیگران سازد. و نیز به آنان وعده داده است که قدرت و نیرو و امکاناتی به آنان ارزانی دارد که دین مورد پسند او را در هم? عرصه¬های زندگی پیاده کنند و شرایط وحشت-بار و هراس¬انگیز اجتماعی و روانی خویش را به امنیت و آرامش تبدیل سازند و خداوند را بدون ترس و هراس و به صورت آشکار بپرستند و ندای حق و عدالت را به روشنی و با صدای رسا طنین افکن سازند.
این وعد? شکوهمند خدا سه¬بار با لام قسم و سه¬بار با نون تاکید مورد تاکید قرار گرفته است.
امامان معصوم و آموزگاران راستین قرآن نیز در تاویل این آیه معتقدند که وعد? پرشکوه خدا تاکنون تحقق نیافته و به هنگامه ظهور حضرت مهدی تحقق خواهد یافت.
امام سجاد(ع) در این باره فرمود: «بخدا سوگند که این مؤمنان شایسته کردار شیعیان ما اهل بیت هستند و خداوند این نوید و وعد? شکوهبار را بدست بزرگ مردی از ما تحقق خواهد بخشید. او مهدی این امت است و کسی است که پیامبر در مورد او فرموده است: اگر از عمر دنیا تنها یک روز باقی مانده باشد، خداوند آن روز را آنقدر طولانی خواهد ساخت تا مردی از عترت من که نامش، نام من است بر جهان حکومت کند و زمین را همان گونه که به هنگام? ظهور او از لبریز از ظلم و جور است مالامال از عدل و داد سازد (۱۱).
قرآن در آیه دیگری می¬فرماید:
«ولقد کتبنا فی الزبور من بعد الذکر ان الارض یرثها عبادی الصالحون» (۱۲)
یعنی: ما در زبور و کتاب¬های آسمانی پیشین پس از نوشتن در لوح محفوظ، نوشتیم که زمین را بندگان شایست? ما به ارث می¬برند.
طبرسی در تفسیر آیه از امام باقر(ع) آورده است که ایشان فرموده¬اند:
«هم اصحاب المهدی فی آخر الزمان» (۱۳)
یعنی: اینان یاران حضرت مهدی در آخرالزمان هستند.
مرحوم شیخ طوسی نیز در تفسیر این آیه شریفه از امام باقر(ع) روایت کرده است که:
«ان ذلک وعد الله للمؤمنین بانهم یرثون جمیع الارض» (۱۴)
یعنی این وعده قطعی خدا بر مؤمنان است که انان تمامی زمین و زمان را به ارث خواهند برد.
این آیه مبارکه از نظر معنا به آیه پیش شباهت دارد که می¬فرماید: لیستخلفنهم فی الارض.
در این دو آیه چه تعبیر زیبایی به کار رفته است. تعبیر به ارث و استخلاف که ارث انتقال ثروت از مرده به زنده و استخلاف نیز قرار دادن یکی بجای دیگری را گویند. تا همین حد به آیاتی که پیرامون وجود گرانمای? حضرت مهدی(عج) تاویل شده است بسنده می¬شود، اما یادآوری می¬گردد که در اینجا تنها شمار اندکی از آیات را ترسیم نمودیم و آیات شریف? قرآن در این مورد بگونه¬ای که در روایات آمده بسیار است و دانشمند معاصر آقای سید صادق شیرازی در کتاب «المهدی فی القرآن» حدود ۱۰۶ آیه فقط از مصادر و منابع اهل سنت در مورد امام زمان (عج) گردآوری کرده است.

پی نوشتها :

۱٫ سوره فصّلت، آی? ۴۲٫
۲٫ سور? نحل، آی? ۸۹٫
۳٫ سور? انعام، آی? ۵۹٫
۴٫ سور? انعام، آی? ۳۸٫
۵٫ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذَّلَّهُ أَیْنَ مایُریالِفُوا الاّ بَحبل مِنَ الله ….» سور? آل عمران، آیه ۱۱۲٫
۶٫ نهج البلاغه، قصار ۲۰۹٫
۷٫ شرح ابن ابی الحدید، ج۱۹، ص۲۹٫
۸٫ بحارالانوار، ج۵۱ ، ص۶۳٫
۹٫ واژ? «مستضعف» در مفهوم قرآنی، کسی است که نیروهای بالقوه و بالفعل را بر براندازندگی، تکامل و اقتدار و شکوه داراست اما از سوی استبداد، ارتجاع و استعمار حاکم، سخت زیر فشار است و در همان حال در اندیش? گسستن بندهای اسارت و در اندیش? عدالت و آزادی و تقواپیشگی نه این که به معنای عنصر فاقد قدرت و توان و تحرک و برنامه و هدف باشد.
(۱۰) . سور? نور، آیه۵۵٫
(۱۱) . مجمع البیان، ج۷، ص ۱۵۲٫
(۱۲) . سور? انبیاء، آیه ۱۰۵٫
(۱۳) . مجمع البیان، ذیل آیه شریفه.
(۱۴) . تفسیر تبیان، ج۷، ص۲۵۲٫

اداره کل پژوهش و آموزش سیما

ارسال یک پاسخ

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید